Mariet van Goch: “Voedsel voor de geest vertalen naar concrete keuzes”

Wanneer hebben we het over het wezen van de school, de identiteit van de medewerkers en de morele drijfveren vanwaaruit we werken? Te weinig! CvB-voorzitter Mariet van Goch (Oranje Nassau College (ONC)) is daarom blij met de identiteitsgerichte lezingen van Perspectief op Onderwijs.

mariet van goch
Mariet van Goch: “We kunnen die ontwikkelingslijn op school voeden door steeds het gesprek over goed onderwijs aan te gaan met elkaar.”

De dagelijkse hectiek houdt de meesten van ons weg bij onderwijsfilosofische vraagstukken. De lezingen in het programma Perspectief op Onderwijs bieden schoolleiders binnen Perspectief de tijd om te beschouwen. In het schooljaar 2015-2016 hebben de wetenschappers Gert Biesta, Cok Bakker en Govert Buijs hun visie op onderwijs gedeeld en de deelnemers gestimuleerd om met elkaar het gesprek aan te gaan over goed onderwijs, hun eigen rol en taak daarin en die van hun mensen.

Op 12 november 2015 sprak onderwijspedagoog en opvoedingsfilosoof Gert Biesta.Biesta is auteur van Goed onderwijs en de cultuur van het meten en Het prachtige risico van onderwijs. In dit laatste boek stelt de onderwijsvernieuwer dat onderwijs geen economisch efficiënt proces is dat gemanaged en in productiecijfers uitgedrukt kan worden, en geen onderneming waarin zo veel mogelijk risico wordt uitgesloten. Voor Biesta is onderwijs juist een gewenst en prachtig risico, dat bestaat uit de interactie tussen mensen en waarvan de uitkomst niet vastligt.

Op 10 maart 2016 sprak theoloog, religiewetenschapper en onderwijskundige Cok Bakker over de thematiek ‘normatieve professionalisering’: de subjectieve en morele dimensie van het professionele handelen van de leraar, schoolleider en bestuurder.

Bakkers onderzoek richt zich op de relatie tussen onderwijs en levensbeschouwing in brede zin, zoals die zich manifesteert op verschillende niveaus: in onderwijsbeleid, in schoolidentiteit, in het vak godsdienst/levensbeschouwing en zeker ook in de professionele en levensbeschouwelijke biografie van leerkrachten.

Op 2 juni 2016 sprak Govert Buijs, bijzonder hoogleraar politieke filosofie in relatie tot levensbeschouwing aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Zijn huidige onderzoek richt zich op de betekenis van levensbeschouwelijke en morele inspiratie in het brede publieke domein, van politiek, ‘civil society’ en economie. In zijn boek Ontzuilde bezieling stelt hij de vraag hoe onze ‘civil society’ erbij staat en waar de bezielende kracht van onze maatschappelijke organisaties is gebleven. Viert het individualisme hoogtij of is er sprake van hernieuwde, ontzuilde, bezieling die bijdraagt aan nieuwe gemeenschapszin?

Rode draad
De lezingen waren voor Mariet van Goch (sinds 2015 voorzitter van de centrale directie bij het ONC) de eerste kennismaking met Stichting Perspectief op bestuurlijk en directieniveau. Ze ziet een rode draad in de drie lezingen: “Identiteitsvraagstukken spelen enorm in deze tijd. Als gevolg van de ontzuiling zijn er wellicht meer losse eenheden dan voorheen en mensen lijken weer te zoeken naar verbinding, naar het horen bij een verband. Mensen hebben behoefte aan nabijheid en willen ook los kunnen staan, hun eigenheid bewaren, vanuit eigen identiteit en met hun eigen verhaal. Een groter verhaal, dat het eigen verhaal overstijgt, helpt die verbinding tot stand brengen. In de (professionele) ontmoeting met elkaar kunnen we dat verhaal vinden.”

Verbindend verhaal in school
Van Goch geeft ‘het verhaal’ van het ONC als voorbeeld: het ONC wil een ‘ondernemende, grensverleggende’ school zijn die de relatie legt en onderhoudt met de wereld buiten school en tegelijkertijd leerlingen stimuleert de verbinding met zichzelf en de buitenwereld te versterken en daarbij hun grenzen te verleggen. “Ieder heeft zijn eigen verhaal: waar kom ik vandaan, waar ga ik naartoe, wie ben ik, wat kan ik, wat wil ik bereiken? Als school schrijf je mee aan een hoofdstuk van het levensverhaal van elke leerling. Welke bijdrage kan ik daar als schoolleider aan leveren? Hoe bouw je als docent op een goede manier aan die vertelling en hoe doet de receptionist of conciërge dat? Daar ligt volgens mij de relatie met de bijdragen van zowel Biesta als Buijs en Bakker. Daarnaast herkende ik een spirituele laag naast de identiteitslaag in hun bijdragen.”

Van instrumenteel denken naar focus op zijnsvraag
Met Buijs hebben de schoolleiders gekeken wat er in de scholen zou moeten gebeuren om nog meer waarde toe te voegen in een sterk veranderende samenleving. Vaak gaat het dan over de instrumentele kant, om met Bakker te spreken: kwaliteitsdenken, doelen bereiken, deskundigheidsbevordering, plannen maken en effecten meten. Van Goch: “Het gesprek in school gaat vaak over vaardigheden en ‘opbrengsten moeten bereiken’. Daarnaast is het nodig dat de dialoog gaat over iemands wezen: zijn identiteit en de zijnsvragen. Deze drie sprekers hebben me geïnspireerd in het nadenken, over ‘zijn’ meer nog dan over ‘doen’. Dan gaat het over vragen als: Wie en hoe ben je als professional? Wat neem je van je eigen geschiedenis, wereld- en mensbeeld en visie op ontwikkeling mee in je leiderschap, docentschap en in het contact met anderen? Zulke gesprekken dienen mijns inziens als voedsel voor de geest en dragen daardoor bij aan verbinding tussen mensen, en daarmee aan onderwijskwaliteit.”

Voeding, verbinding en vertaling naar dagelijkse praktijk
“Dit is mijn lezing van de verhalen van de drie sprekers. Hun boodschap vond ik heel inspirerend en ik vind het tegelijkertijd lastig de bijdragen in een paar woorden te vatten of te vertalen. Ook om de verbindingen te maken, onderling en naar de praktijk van alledag. Als je samen een school wilt maken, liggen daar de drie opdrachten voor goed onderwijs van Biesta: kwalificatie, subjectivering en socialisatie van de leerlingen. Er ligt een uitdaging om die te rijmen met de visie op normatieve professionalisering van Bakker en de morele inspiratie van Buijs. Die relatie tot stand brengen en uiteindelijk zichtbaar maken in school en in de ontwikkeling van onze leerlingen is een boeiende, grote opgave, maar een die tegelijkertijd enorm de moeite waard is.”

Onder de schoolleiders was er behoefte aan meer van deze voeding. Als Perspectief deze ‘voeding’ breder wil wegzetten, moet er een vertaalslag worden gemaakt, is de mening van Van Goch. “We kunnen die ontwikkelingslijn op school voeden door steeds het gesprek over goed onderwijs aan te gaan met elkaar. Abstract, zoals over het dilemma van vrijheid en participatie en hoe mensen actief te krijgen. En heel concreet, in de vertaling van keuzes naar de praktijk, zoals de handhaving van de maatschappelijke stage, de schoolregels en bij de inrichting van een schoolgebouw. Het gaat daarbij om een weten en net zozeer om gezamenlijke verkenning, verbinding en beweging.”

Lees hier over het nieuwe lezingenaanbod voor de schoolleiders van Perspectief.